جاقىندا عاشىقتار مەن اقىنداردىڭ, ابىزدار مەن اڭىزداردىڭ ەلى – اياگوز اۋدانىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعان بولاتىنبىز.
توعىز جولدىڭ تورابىنداعى 90 مىڭعا جۋىق حالقى بار اياگوز اۋدانىنداعى جۇمىس ساپارىمىز اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ:
جول ءتۇسىپ, ۇرپاق,
تاڭسىققا بارساڭ تەگىندە,
ءبىر سوقپاي كەتپە كۇمبەزگە
سوناۋ كورىنگەن.
قازاقتىڭ وسىناۋ قاسقايىپ
تۇرعان تورىندە,
بابالارىڭنىڭ ماحابباتتارى كومىلگەن,
– دەپ جىرلاعان, شامامەن ح-ءحى عاسىرلاردا بوي كوتەرگەن ايگىلى ساۋلەت ەسكەرتكىشى «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» كەسەنەسىنە ءتاۋ ەتۋدەن باستالدى.
تۇرلەنگەن تارلاۋلى
بيىل «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسى تارلاۋلى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە ورىن تەپكەن, «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» تىزىمىنە ەنگەن قاستەرلى مەكەننىڭ سىرتىن تولىق قورشاپ, ارلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپتى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, 2000 جىلى «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ 1500 جىلدىعىنا وراي ماحاببات مازارىنا رەستاۆراتسيا جاسالىپ, 2011 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا نىسانعا تۋريستەردى تارتۋ, حالىققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 475 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, تارلاۋلى اۋىلىنان كەسەنەگە دەيىنگى 11 شاقىرىم جول اسفالتتالىپ, جاڭا كوپىر سالىنعان-دى. «كەسەنەگە ءتاۋ ەتىپ كەلەتىن تۋريستەر قاتارى از ەمەس.
تاڭسىق ستانساسىنا دەيىن پويىزبەن دە كەلۋگە بولادى. بىراق جۇرتتىڭ كوبى مۇنى بىلە بەرمەيدى. ال اياگوزدەن تاڭسىققا دەيىنگى جول تۋريستەرگە قيىنداۋ بولىپ تۇر. وسى ماسەلە شەشىلسە, تۋريستەر سانى كوبەيە تۇسەتىنى انىق. ەكىنشى ءبىر ماسەلە, مازار باسىندا شىراقشى جوق. دەمەۋشىلەر كومەگىمەن كەسەنە باسىنا شىراقشى ءۇيىن سالساق دەگەن ويىمىز بار. قازىر مازارعا جارىق تارتۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ جاتىرمىز. اۋىلىمىزدىڭ تۋماسى قاسيەتبەك قاجى ترانسفورماتور, ال نۇرلانبەك توقتاباەۆ دەگەن ازامات كابەل الىپ بەردى», – دەيدى تارلاۋلى اۋىلىنىڭ اكىمى نۇربەك قابدىكەشوۆ.
ماحاببات مازارىنىڭ ءدال ىرگەسىندەگى تارلاۋلى اۋىلىندا بۇگىندە 1610 ادام تۇراتىن بولسا, ەلدى مەكەندەگى مەكتەپتە 240 بالا وقيدى ەكەن. «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا بىلتىر 435 ميلليون تەڭگەگە اۋىلعا تازا اۋىز سۋ كەلىپ, 9 كوشەنىڭ بار 7-ۋىنە جارىق تارتىلىپ, قالعان ەكى كوشەنى جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتىپتى. ەلدى مەكەندەگى امبۋلاتورياعا 16 ميلليون تەڭگەگە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 2017 جىلى مەكتەپتىڭ شاتىرى جاڭالانىپ, قوس مەكەمەگە دە جاڭا اۆتوكولىك بەرىلىپتى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن وسىنداي كومەكتەردەن بولەك اۋىل ازاماتتارى دا قولدان كەلگەنشە تۋعان مەكەندەرىنىڭ كوركەيىپ-كوگەرۋىنە اتسالىسىپ جاتقانىن دا اڭعاردىق. تارلاۋلى مەكتەبىن ءار جىلدارى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ءبىرى اۋىلعا سپورتتىق ترەناجەر اپەرىپ, حوككەي كورتى مەن فۋتبول, باسكەتبول الاڭىن سالىپ بەرسە, ەندى ءبىرى قوس اققۋ ءمۇسىنى قويىلعان گۇلزار مەن «ماڭگىلىك ەل» مونۋمەنتىنىڭ شاعىن كوشىرمەسىن سىيعا تارتىپتى.
وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, بۇگىندە الماتىدا تۇراتىن توقتارحان قوجاعاپانوۆ 2003 جىلى اۋىلداعى بۇزىلعان مادەنيەت ءۇيىن 15 ميلليون تەڭگەگە جوندەپ, مەملەكەتكە وتكىزىپتى. 2007 جىلى حالىقتىڭ سۇراۋىمەن مەشىت سالىپ بەرىپتى. تارلاۋلىنىڭ تاعى ءبىر جانى جومارت ازاماتى سەيىتبەك ەشمۇرات جىل سايىن ءبىر سيىر, ءبىر جىلقى مەن ءۇش قويدى زەكەت رەتىندە ەلگە تاراتىپ وتىرادى ەكەن. وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى نۇرلانبەك توقتاباەۆ اۋىلداعى تۇرمىسى تومەن ازاماتتارعا جىل سايىن 10 توننا كومىر ءتۇسىرىپ, «زيل» كولىگىمەن قاردى كۇرەۋگە كومەكتەسىپ تۇراتىن كورىنەدى.
تۋعان جەرىن تۇلەتكەن ازاماتتار
ەلباسى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى تاپسىرىپ, كاسىپكەرلەردى تۋعان جەرلەرىن ۇمىتپاۋعا, قامقورلىق جاساۋعا شاقىرعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ءسوزى كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ كوكىرەگىنە ساۋلە قۇيىپ, كىندىك كەسكەن مەكەندەرىنە دەگەن ساعىنىشىن ەسەلەپ, ەلىمىزدە تۋعان جەرلەرىنە جاقسىلىق جاساۋ, قامقورلىق كورسەتۋ اكتسياسى باستالىپ كەتكەن ەدى. اياگوز اۋدانىندا دا بۇگىندە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنىپتى. اۋدان اكىمى باقىتجان باياحمەتوۆ اياگوزدىڭ كاسىپكەر, اتىمتاي جومارت ازاماتتارى سوڭعى ءۇش جىلدا تۋعان مەكەندەرىن كوركەيتۋ ءۇشىن 300 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات سالعانىن ايتادى.
«تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, قوعام قايراتكەرى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ اعامىزدىڭ ءبىر ءوزى اۋدان يگىلىگىنە 200 ميلليون تەڭگەدەي قارجىسىن سالدى. 69 ميلليون تەڭگەگە كەرەمەت بوكس كەشەنىن سالىپ بەردى. ءوزى وقىعان مەكتەبىنە كومپيۋتەر سىنىبىن سىيعا تارتتى. بىلتىر 15 ميلليون تەڭگەگە «ستريت ۆوركاۋت» جاتتىعۋ كەشەنىن ورناتتى. اعامىز ءوزى سالدىرعان سپورت كەشەنىندە جىل سايىن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا بوكستان تۋرنير وتكىزىپ تۇرادى. ءتۋرنيردىڭ شىعىندارىن دا ءوزى كوتەرىپ الادى. اۋدانىمىزدا وسىنداي كەڭ جۇرەكتى ازاماتتار از ەمەس», − دەيدى ول.
اياگوزدىڭ وسىنداي جانى جومارت ازاماتتارىنىڭ ءبىرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرجان نۇرسيپاتوۆ شۇبارتاۋ وڭىرىندەگى قوساعاشقا ءوز قارجىسىنا تويحانا سالىپ بەرىپ, «وزدەرىڭىز پايدالانىڭىزدار, تۇسكەن قارجىنى جوندەۋىنە, كۇتىپ-ۇستاۋىنا جۇمساڭىزدار, ارتىق اقشا قالسا مەشىتكە سالىڭىزدار» دەپ اۋىلداستارىنا باسىبايلى سىيعا تارتىپتى.
بىلتىر وبلىسىمىزدا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «مەنىڭ مەكتەبىم» اتتى اكتسيا قولعا الىنىپ, تەك كاسىپكەرلەر مەن دەمەۋشىلەر قارجىسىنا وڭىردەگى 277 تولىقكومپلەكتىلى مەكتەپتىڭ 476 كابينەتىن حيميا, فيزيكا, بيولوگيا جانە روبوتتى تەحنيكا سىنىپتارىمەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتاۋ جوسپارلانعان-دى. اياگوز اۋدانىنىڭ كاسىپكەرلەرى سول كەزدە اكتسياعا ۇلەس قوسۋ ماقساتىندا 29 ميلليون تەڭگە اۋدارىپتى. مىنە, وسى اكتسيانىڭ ارقاسىندا 1 قىركۇيەك – ءبىلىم كۇنىندە اياگوز مەكتەپتەرىندە 35 جاڭا كابينەت (ونىڭ 19-ى روبوتتى تەحنيكا كابينەتتەرى) اشىلىپتى. وسى سىنىپتاردى جوندەۋگە اۋداندىق بيۋدجەتتەن 35 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپتى.
مەكتەپ دەمەكشى, جۋىقتا وسكەمەندە وتكەن وبلىستىق تامىز كەڭەسىندە اياگوز قالاسىنداعى №5 ورتا مەكتەپ وڭىردەگى جىلدىڭ ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى اتانىپ, 22 ميلليون تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتىن يەلەنگەن بولاتىن. بۇگىندە اۋداندا ءبىلىم وردالارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. اۋدان مەكتەپتەرىندەگى 1992 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان 461 كومپيۋتەر ەسەپتەن شىعارىلىپ, تولىق جاڭالانىپتى. سوڭعى ەكى جىلدا 46 مەكتەپ ينتەراكتيۆتى تاقتامەن قامتاماسىز ەتىلىپتى. بيىل اۋدان مەكتەپتەرىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 88 پروتسەنتى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسىپ, سىناق تاپسىرعانداردىڭ 90 پروتسەنتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپتى.
قازىر اۋداندا ءارتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى بولىنگەن قوماقتى قاراجاتقا جارىقتاندىرۋ, اباتتاندىرۋ, اۋىز سۋمەن قامتۋ جۇمىستارى قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. جارىقتاندىرۋعا كەلسەك, قازىرگى ۋاقىتتا اياگوزدىڭ ۇلكەن ەلدى مەكەندەرى تۇگەلگە دەرلىك جارىقتاندىرىلىپ, شاعىن ەلدى مەكەندەرگە جارىق ورناتۋ جۇمىستارى باستالىپتى. بۇل كورسەتكىش اياگوز قالاسىنىڭ وزىندە 72 پروتسەنتكە جەتىپتى. «حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ دەڭگەيى اۋداندا 2015 جىلى 32 پروتسەنت بولسا, بيىل 53 پروتسەنتكە جۋىقتادى. وتكەن جىلى تارلاۋلى, قاراعاش جانە مامىرسۋ اۋىلدارى مەن سۋ قۇبىرلارى مەن جۇيەلەرى قۇرىلىسىنىڭ 4-ءشى كەزەڭى اياسىندا اياگوز قالاسىنىڭ بىرنەشە كوشەسىنە اۋىز سۋ تارتىلدى.
بيىل كەڭقولات ەلدى مەكەنىنىڭ 185 تۇرعىنىنىڭ قولى تازا اۋىز سۋعا جەتتى. قازىر اۋدانداعى شاعىن ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, دونەنباي مەن ەسكى مايليندە سۋ قۇبىرلارىن تارتۋ جۇمىستارى باستالىپ, قوپا, وركەن, مىڭبۇلاق اۋىلدارىنا جوبا جاسالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار بۇرىنعى اۋدان – شۇبارتاۋ ءوڭىرىنىڭ بايقوشقار مەن مالگەلدى اۋىلدارىن دا سۋمەن قامتۋ ءۇشىن جوبا ازىرلەندى. تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, اۋدانداعى بارلىق مادەنيەت ۇيلەرى تولىق جوندەۋدەن ءوتتى. بيىلدىڭ وزىندە ءۇش اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيى جاڭا كەلبەتكە يە بولدى», − دەيدى اياگوز اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى سەيىلبەك ىسقاقوۆ.
اباتتانعان اياگوز
بۇگىندە اۋداننىڭ اۋىلدارىن دامىتۋعا عانا ەمەس, اۋدان ورتالىعى – اياگوز قالاسىن كوركەيتۋگە, حالىققا قاجەتتى الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋعا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. شاعىن شاھارداعى قاراپايىم جۇرتشىلىققا كەرەك نىساننىڭ ءبىرى – جاقىندا اشىلعان ينسۋلت ورتالىعى. تەك اياگوز عانا ەمەس, كورشىلەس ءۇرجار, تارباعاتاي, جارما اۋداندارىنىڭ حالقىنا قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىق تۇرعىنداردى قابىلداي باستاپتى. بۇرىن ءتورت اۋداننىڭ تۇرعىندارى كومپيۋتەرلىك توموگرافقا ءتۇسۋ ءۇشىن سەمەي مەن وسكەمەنگە سالپاقتايتىن بولسا, ەندى بۇل قۇرىلعىنىڭ كومەگىنە اياگوزدىڭ وزىندە-اق جۇگىنەتىن بولادى.
اياگوز قالاسىندا سوڭعى جىلدارى قۇرىلىس قارقىن العان. 29 جاسقا دەيىنگى جاستارعا ارنالىپ 2 جاتاقحانا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپتى. قالا ىشىندەگى يگەرىلمەي بوس جاتقان جەر ۋچاسكەلەرى انىقتالىپ, ءوتىنىش جازعان كىسىلەرگە تاراتىلىپتى. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا قالانىڭ ەت كومبيناتى شاعىن اۋدانىنداعى 200-300-دەي جەر ۋچاسكەسىنە ەلەكتر جانە سۋمەن قامتۋ جوباسىن جاساۋ جۇمىستارى باستالىپتى. قالاداعى ەسكىرگەن اسفالت جولدارىنىڭ بارلىعى جاڭارتىلىپ جاتىر ەكەن. مەكتەپتەرگە باراتىن جولدار دا اسفالتتالىپتى. ەكى مەكتەپكە جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى سالىنىپتى. بيىل اياگوزدەگى 7 كوشەنىڭ 3-ءۋى اسفالتتالىپتى, قالعان 4-ءۋى مەردىگەرلەرگە بايلانىستى كەشەۋىلدەپ جاتقان كورىنەدى. بيىل اياگوز كوشەلەرىنە قالانى اباتتاندىرۋ ماقساتىندا 73 100 دانا گۇل ەگىلىپتى.
ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, ەگىلگەن گۇلدەردىڭ 60 پروتسەنتى جەرگىلىكتى جىلىجايلاردا وسىرىلگەن ەكەن. بۇعان دەيىن اياگوز كوشەلەرىنە كورىك بەرگەن گۇلدەر ەلىمىزدىڭ وزگە قالالارىنان ساتىپ الىنىپتى. سونداي-اق شاھارداعى 1980-ءىنشى جىلدان بەرى تازالانباعان كارىز جۇيەلەرى رەسەيدەن اكەلىنگەن ارنايى قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن تازارتىلىپتى.
«بيىل ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرى سەكىلدى ءبىزدىڭ اياگوز اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا دا 90 جىل تولادى. الايدا اتاۋلى داتانى ەلدى دۇرلىكتىرمەي, ات شاپتىرىپ, بالۋان كۇرەستىرمەي-اق, تاعىلىمدى شارالارمەن اتاپ وتسەك پە دەگەن ويىمىز بار. جاس اقىنداردىڭ ايتىسىن ۇيىمداستىرىپ, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزسەك دەيمىز. اياگوزدەن شىققان ونەر ادامدارى تۋعان جەرگە تاعزىم جاساپ, كونتسەرت قويىپ بەرسەك دەگەن ۇسىنىستارىن ايتتى. بيىلعى كوكتەمگى تاسقىن كەزىندە اياگوزدىڭ ازاماتتارىنان بولەك ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنىڭ تۇرعىندارى جۇدىرىقتاي جۇمىلا كومەكتەستى. سوندىقتان 90 جىلدىق اياسىندا ءبىز ەلدەن شىققان ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ, ولارعا العىس ايتقىمىز كەلەدى», – دەيدى باقىتجان باياحمەتوۆ.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياگوز اۋدانى
